Često postavljana pitanja

Logopedija je samostalna interdisciplinarna naučna disciplina koja se nalazi na raskrsnici medicinske, lingvističke, psihološke i obrazovne nauke sa fokusom usmerenim na etiologiju, procenu (uključujući skrining, identifikaciju, evaluaciju i dijagnozu) i intervenciju (uključujući promociju, prevenciju, savetovanje, lečenje, konsultacije, menadžment, rehabilitaciju i obrazovanje) celokupne ljudske komunikacije kao i poremećaja gutanja.

Logoped
Nezavisan stručnjak čije se centralne aktivnosti ostvaruju na području prevencije, procene i intervencije u slučajevima poremećaja humane komunikacije, njihovog tretmana i naučnog istraživanja (definicija svetskog udruženja logopeda i fonijatara –IALP), a logopedija je struka u razvoju na liniji primenjene i čiste nauke. Logopedi su uključeni u preventivni rad (obučavanje i informisanje zdravstvenih radnika i unapređenje zdravlja) i u skrining (rani skrining poremećaja jezika kod dece).

Defektolog
Sama uloga defektologa u stimulaciji razvoja može biti u vidu stimulacije razvoja motorike, koja je baza razvoj ostalih veština i sposobnosti, razvoj kognicije (saznajni razvoj), razvoj govora, kao i socio-emocionalni razvoj. Dete treba da pratimo i da kroz igru podstičemo razvoj i stvaramo uslove da dete usvaja znanja i veštine.

• kada je dete rođeno sa riziko faktorom
• kada kasni motorički razvoj
• kada kasni govorno-jezički razvoj
• kada kasni socio-emocionalni razvoj (npr. dete ne uspostavlja kontakt očima, ne odaziva se na ime, igra se svodi na igranje samo sa delovima igračaka i to traje duži vremenski period…)
• kada dete ima problem sa finom motorikom i grafomotorikom
• kada dete ima problem sa čitanjem i/ili pisanjem
• kada dete ima problem sa učenjem
• kada je dete previše ili premalo osetljivo na stimuluse iz okruženja (senzorna disfunkcija)

Logopedski teretman je proces usmeren ka prevenciji govorno-jezičkih smetnji i poremećaju, razvitku i rehabilitaciji (povraćaj) govorno-jezičkih sposobnosti. Strukturu logopedskog tretmana čine: organizacija, plan, program, tehnologija i tehnika logopedske delatnosti. Dužina logopedskog tretmana na ranom uzrastu je od 30 do 45 minuta, kod starije dece i do 1h. Logoped procenjuje govorno jezički status deteta,
procenu receptivnog i ekspresivnog govora (da li je dete progovorilo, da li razume naloge koji mu se zadaju). Pored toga, logoped procenjuje artikulaciju kao i govorne organe koji učestvuju u govoru (disanje, mišiće usana, lica i jezik, kao i celokupnu anatomiju govornog aparata).

Logopedski tretman se zasniva na :

• senzornoj integracionoj terapiji
• treningu auditivne integracije
• razvoju saznajnih sposobnosti
• vizuelno-prostornim veštinama
• vežbama fine motorike ruku
• razvoju određenih psihičkih funkcija (pažnja, vizuelno-prostorna percepcija, memorija, sukcesivne funkcije)
• razvoju empatije

Pervazivni poremećaji su kompleksni neurorazvojni poremećaji. Imaju karakteristične oblike patološkog funkcionisanja, sa kvalitativnim ostećenjem recipročnih socijalnih interakcija, nedostatkom socioemocionalnog reciprociteta, oskudnim, repetitivnim i stereotipnim obrascima ponašanja, interesovanja i aktivnosti kao i deficitima u razvoju verbalne komunikacije. (Golubović,1998;Golubović&Kašić,2000.)
U pervazivne razvojne poremećaje prema ICD-10 klasifikaciji svrstavaju se:

• dečiji autizam
• atipični autizam
• Rett-ov sindrom
• drugi dezintegrativni poremećaj detinstva
• hiperkinetički poremećaj udružen sa mentalnom retardacijom i stereotinim pokretima
• Aspergerov sindrom
• drugi pervazivni razvojni poremećaj
• pervazivni razvojni poremećaj
• nespecifikovan

Dete sa autizmom najlakše je prepoznati po sledećim simptomima:

-Nedostatak komunikacije predstavlja jedan od najznačajnih kriterijuma za dijagnostifikovanje autizma
-Nedostatak kontakta pogledom
-Neodazivanje na poziv imenom
-Snažne fascinacije određenim predmetima
-Stereotipni pokreti telom ili prstima
-Nedostatak empatije
-Odsustvo simboličke igre
-Zatvaranje ušiju rukama

Autizam je pervazivni razvojni poremećaj sa karakterističnim oblikom patološkog funkcionisanja, kvalitativnim oštećenjem recipročnih socijalnih interakcija, nedostatkom socio-emocionalnog reciprociteta, oskudnim repetitivnim i stereotipnim obrascima ponašanja, interesovanja i aktivnosti i abnormalnostima u razvoju verbalne komunikacije. (Golubović, 1988; Golubović & Kašić, 2000.)

Autistični poremecaj(klasični autizam) karakteriše se izraženim kvalitativnim deficitom u domenima socijalne intreakcije, govorno-jezičkih sposobnosti i igre; izraženo je prisustvo sterotipnih aktivnosti, perseveracija i ograničenog kruga interesovanja i aktivnosti.
Aspergerov sindrom obeležen je deficitima socijalne interakcije, pragmatickih aspekata govora i praksičkih aktivnosti i ograničenog kruga interesovanja i aktivnosti.
Pervazivni razvojni poremećaj koji nije na drugi način označen podrazumeva autistični repertoar ponašanja koji ne odgovara u potpunosti kriterijumima za bilo koji drugi poremecaj iz okvira autističnog spektra.
Dezintegrativni poremećaj u detinjstvu karakteriše se pojavom masivne regresije između druge i desete godine života, sa teškim oblicima autizma i obično propadanje govorno-jezičkih, kognitivnih, socijalnih i motoričkih sposobnosti.
Rettov sindrom je specifičan poremecaj koji se javlja gotovo isključivo kod devojčica, praćen pojavom mikrocefalije, infantilne regresije, mentalne retardacije, nedostatkom upotrebe ruku, upadljivim stereotipnim pokretima ruku(najčešće pokretima pranje ruku) i nizom neuroloških tegoba (APA,1994.).

Razvojna disfazija je razvojni jezički poremećaj izgovaranja i razumevanja govora. Deca sa ovim poremećajem imaju relativno normalan socijalni razvoj, bez gubitka sluha, mentalne retardacije, autizma ili drugih poremećaja (Golubović, 2001). Deca sa razvojnom disfazijom ispoljavaju kašnjenje ili zastoj u govorno-jezičkom razvoju bez očiglednog razloga.
Prema međunarodnoj klasifikaciji, razvojni-govorno jezički poremećaji se dele na:

• Poremećaj ekspresivnog govora – Predstavlja razvojni poremećaj, kada je detetova sposobnost ekspresivnog govora ispod uzrasnih očekivanja, ali je razumevanje govora uredno (u granicama normale)
• Poremećaj receptivnog govora – Predstavlja poremećaj razumevanja govora, pri čemu je razumevanje govora ispod hronološkog uzrasta deteta. Dete ne razume najjednostavnije naloge, ne odaziva se na ime a postoji i izražen zastoj u razvoju ekspresivnog govora.

Često mi se roditelji javljaju očajni jer im je neko rekao da im je dete autistično. Uglavnom se desi da je u pitanju razvojna disfazija, gde nažalost i dosta stručnjaka još uvek ne pravi razliku. Aztizam je poremećaj sa kojim se dete rađa, ne postaje se autistično. Ne može se sprečiti, ali se može krenuti sa intervencijom i ranim stimulativnim tretmanom. Da bi došli do toga neophodno je odraditi dobru procenu i dijagnostiku. U praksi je takođe važno napraviti razliku između autizma i razvojne disfazije.

Osnovni simptomi razvojne disfazije – Kašnjenje u progovaranju, nepravilan izgovor velikog broja glasova. Deca sa razvojnom disfazijom reči produkuju samo početnim ili završnim slogom, najčešće koriste imenice i glagole (u 3.licu jednine). Vrlo često ne razlikuju rod. Koriste proste, agramatične rečenice, bez upotrebe predloga, sa nepravilnom upotrebom padeža i vremena. Nisu u stanju da razumeju govor odraslih, jer je on previše brz za njih, što je u vezi sa njihovom kratkoročnom memorijom. Nedostatak govora deca kompenzuju mimikom, gestom ili najjednostavnijom vokalizacijom.

Što se tiče rada kod kuće kod manje dece ( do 4 godine) kroz igru u vreme kada je dete najviše raspoloženo za rad. Kada je odmorno, nahranjeno. Gledati da se uvede rutina i za rad kako bi dete znalo i naviklo u koje vreme ustaje, leže, kada se igra, kada kroz igru vežba. Što se tiče rada sa decom starijom od 4 godine dovoljno je 10 do 20 minuta dnevno da pređu ono što se na tretmanima radilo. Bitno je da dete ima kontinuitet. Bolje je svaki dan raditi po malo, nego praviti pauze od par dana, pa jedan dan raditi par sati.

Mucanje se ispoljava na različite načine: ponavljanjem glasova, slogova ili reči, ubacivanjem različitih glasova ili uzrečica. Mucanje je često praćeno strahom od govora i govornih situacija, ubrzanim radom srca, znojenjem dlanova.
Prema statistikama, mucanje se kod dečaka javlja 3 puta više nego kod devojčica.
Mucanje je najpoznatiji govorni poremećaj (iako ne i najučestaliji). Pri ovom nedostatku poremećen je ritam i tempo govora i javlja se usled grčeva organa za fonaciju, artikulaciju i disanje.

Fiziološko mucanje– Najčešće se javlja između 2. i 3. godine, kada je razvoj govora najintenzivniji. Javlja zbog nesklada između toka misli i sporosti funkcije govornih organa, kada je dete uzbuđeno, žalosno ili radosno. Ako se detetu ne skreće pažnja najčešće spontano prodje.
Primarno mucanje – Najsličnije je fiziološkom mucanju, samo izraženije, a zastoji u govoru su češći. Dete najčešće ponavlja glasove i slogove. Ukoliko se detetu skreće pažnja na govor vrlo lako se može razviti pravo mucanje.
Sekundarno mucanje – Ispoljava se mišićnom napetošću celog tela, posebno govornih organa, strahom odgovora, fiziološkim manifestacijama poput znojenja ruku, knedle u grlu, lupanja srca. Dete je svesno da muca, ima strah od pojedinih govornih situacija (npr. razgovor preko telefona). Kod osoba sa sekundarnim mucanjem često dolazi do osećanja manje vrednosti, povlačenja u sebe, depresivnosti.
Akutno ili naglo mucanje – Predstavlja naglu pojavu mucanja usled patološki povećane emocionalne reakcije na traumu, preveliki strah, uzbudjenje, telesnu povredu. Akutno je 7 do 14 dana od trenutka nastanka.
Osim mucanja postoji još nekoliko vrsta poremećaja toka govora, kao što su tahifemija (brzopletost govora koju karakteriše preterana brzina govora) i bradilalija (patološki spor govor koji nastaje kao posledica oboljenja centralnog nervnog sistema, koga pored usporenog govora prati i usporenost pokreta celog tela).

Mucanje se ne leči jer to nije bolest. Ne postoje lekovi koji bi mogli izlečiti ovaj poremećaj.
Mucanje je samo jedan od tipova poremećaja fluentnosti u govoru, karakteriše se svesnim a nenamernim isprekidanim govorom koji se javlja kao posledica neadekvatnih grčeva organa za fonaciju, artikulaciju i respiraciju. Dete i odrasla osoba koja muca nije u stanju da samostalno kontroliše svoj govor te se stvara dodatna tenzija koja ostavlja posledice na psiho-socijalnom planu funkcionisanja.
Uzrok mucanja nije u potpunosti razjašnjen, a smatra se da je posledica sadejstva unutrašnjih (naslednosti, kongenitalnih i stečenih dispozicija) i spoljašnjih faktora (strahovi, preveliki zahtevi i očekivanja od strane okoline) koje dete nije u stanju da samostalno prevaziđe.
Mucanje se javlja kod 4-11% dece, sa većom učestalošću kod dečaka, ispoljava se prekidima u govoru, ponavljanjem glasova i/ili slogova i reči, umetanjem glasova (uh, pa), produženim izgovorom glasova, nepravilnim disanjem. Ovi simptomi mogu se javiti i kao posledica jezičke disfluetnosti kada dete usled naprednog jezičkog razvoja nije u stanju da isprati sadejstvo misaonog toka i njegovog izgovaranja, te žuri, što takođe dovodi do simptoma u vidu ponavljanja, oklevanja, blokiranja, čime se bitno narušava govorni iskaz a koji obično dovodi do razvoja negativnih emocija kod dece, a kasnije do izrazite govorne anksioznosti. Kod patološke disfluentnosti prvi simptomi traju duže od dve nedelje, nakon čega dolazi do faze mirovanja (govora bez napora), potom se simpotmi vraćaju sa dužim trajanjem i sve kraćim fazama mirovanja.
Mucanje dijagnostikuje logoped uzimanjem anamnestičkih podataka od klijenta/roditelja, primenom validnih testova i objektivnim posmatranjem osobe.
Najpoznatija metoda koja se u Srbiji koristi za lečenje mucanja je svesna sinteza razvoja. Ovu metodu razvio je Prof. dr Cvetko Brajović. Metoda svesna sinteza razvoja zasnovana je na dva fenomena: spontano oslobađanje sposobnosti i svesno oslobađanje sposobnosti. Sprovodi se kroz tri faze gde se nakon usvajanja programa jedne faze prelazi u sledecu. Uspešnost i trajanje lečenja u mnogome zavise od samog pacijenta i njegove volje i odlučnosti da se oslobodi mucanja, jer u tretmanu mucanja sam pacijent je i koterapeut.

Takođe često još jedna od pogrešnih dijagnoza. Učestalost disleksije i disgrafije kod nas je između 4 i 6%, dok je sve ostalo uglavnom neuvežbano čitanje ili pisanje ili neke druge smetnje u učenju kod kojih deca imaju smetnje u senzoroj integraciji (vizuelnoj ili auditivnoj) ili imaju neki drugi razvojni poremećaj.
Kod osoba sa disleksijom i disgrafijom je mozak drugačije organizovan. Za logopeda je od izuzetne važnosti dobijanje validnih anamnestičkih podataka (ono što nam daje sam pacijent ili roditelj). Smatra se da je disleksija je u 80% slučajeva nasledna. Ovo se ne može uzeti u obzir sa sigurnošću iako su pronađeni geni koji su opisani kao geni za disleksiju. Kod nas je takođe čest uzrok disleksije i patološki plod. Disleksija je poremećaj sa kojim se dete rađa.
Disleksija je poremećaj u učenju čitanja i pored normalne inteligencije, dobrog vida i sluha, sistematske obuke, adekvatne motivacije i ostalih povoljnih adukativnih psiholoških i socijalnih uslova. Disleksija predstavlja značajno neslaganje izmedju stvarnog i očekivanog nivoa čitanja u odnosu na mentalni uzrast.
(Golubović S. 1998.)
Veština čitanja podrazumeva: Tačnost, Tečnost, Brzinu, Pravilnost, Logičnost, Ekonomičnost i Lepotu čitanja.
Disgrafija je poremećaj u učenju pisanja i pored postojanja normalne inteligencije, dobrog vida i sluha, odgovarajuće edukacije i socijalnih uslova. Razvojnu disgrafiju čine loši oblici slova i grafomotornog niza uopšte, koji prate dete od samog početka učenja pisanja.
Razvojne disgrafije se prema Vladisavljević (1991) dele na: Vizuelne disgrafije, Auditivne disgrafije, Jezičke disgrafije, grafomotorne disgrafije.

Govor: mutizam(odsustvo govora), stereotipan, prazan, papagajski i monoton eholalije (neadekvatno ponavljanje reci ili fraza koje su predhodno izgovorene),
oštećenje pragmatske sposobnosti (govore neprimereno socijalnom kontekstu).
Odsutnost ili odložena upotreba jezika i govora, dodirivanje rukom i vođenje umesto verbalnog zahteva, izostanak verbalne komunikacije.
Socialna interakcija – teškoće povezane sa ostalom decom i odraslima: izostanak kontakta očima, dobro razvijen periferni vid, očita distanciranost,
nedostatak zanimanja za ostalu decu i ono što ostala deca rade, bez odgovora kad se zovu imenom, izbegavanje fizičkog kontakta, ravnodušnost prema drugim osobama koje pate ili boluju, odnosno raduju se (nedostatak empatije).
Ponašanje: odsustvo ‘’kobajagi’’ igara (simboličke igre), zabavljanje sa samim sobom, okretanje, prevrtanje, pljeskanje dlanovima, itd.. neprimereno smejanje ili ispad bez vidljivog razloga, neprimerena povezanost za stvari, opsesivno-kompulsivno ponašanje, ponavljanje čudne igre koje traju dug period vremena npr.(slaganje kocki jedna na drugu, vrti loptu u krug i zagleda je), insistiranje na rutini i nemenjanju ničeg u okolini.

Poželjno je da dete bude uključeno u vršnjačku grupu od 3. godine života.

Preduslov za progovaranje je dobro razumevanje govora. Prvu reč dete bi trebalo da izgovori sa oko godinu dana, a smislenu rečenicu sa dve godine.

Sa detetom je dobro da se mazi do neke 4, 5 godine jer se na taj način razvija empatija.

Alalija (alalia) je stanje potpune nerazvijenosti govora i jezika u dece koja imaju očuvan sluh, ali koja nisu u stanju da razumeju govornu poruku, zbog perceptivnih smetnji nastalih oštećenjem ili disfunkcijom centralnog nervnog sistema na nivou kortikalnih oblasti.
(Golubović S.)
Postoje dva osnovna tipa alalije:

• Senzorna (impresivna, aferentna)
• Motorna (ekspresivna, eferentna)

Međutim, u kliničkoj praksi, najčešće postoje kombinovana oštećenja s pretežno izraženom jednom ili drugom formom.
Neke karakteristike kliničke slike su:
ne razumeju govornu poruku i ne mogu da komuniciraju na bilo koji drugi način sa svojom sredinom, govor koji čuju oko sebe liči im na šum, iz kojeg ona nisu u stanju da izdvoje pojedine reči i glasove, niti da shvate smisao verbalne poruke, deca ne govore ili nedovoljno govore za svoj uzrast, njihova frustracija i ponašanje proizilaze iz nemogućnosti komunikacije, mnoga od ove dece ispoljavaju stalan nemir, čestu agesivnost dekoncetraciju pažnje i slab nivo interesovanja za reč, ili razumeju govor sredine u kojoj žive, ali imaju deficite u ekspresivnom govoru.

Afazija je stečeni poremećaj simboličke komunikacije uzrokovan oštećenjem mozga, koji se manifestuje poremećajem lingvističkih, paralingvističkih i kognitivnih procesa koji se nalaze u osnovi jezika. (Vuković M.)
Na lingvističkom planu, afazija se ispoljava fonološkim, leksičkim, gramatičkim, semantičkim i pragmatičkim deficitima, kako u procesu produkcije, tako i razumevanju jezika. Poremećaji paralingvističkih procesa manifestuju se oštećenjem prozodijskih elemenata govora (melodija, intonacija, pauza, akcenat i dr.), a na kognitivnom planu – deficitima pažnje, pamćenja i mišljenja.
Afazija obično zahvata više modaliteta jezičke funkcije: usmeni govor, razumevanje, pisanje, čitanje i gestovni govor. Na osnovu oštećenja ekspresivnog govora, afazije se u prvom planu dele na fluentne i nefluentne.
Dečja afazija – podrazumeva se poremećaj u razvoju govora i jezika ili gubitak već stečenih jezičkih sposobnosti, uzrokovan oštećenjem mozga u detinjstvu.
Razlikuju se dva osnovna oblika dečje afazije:

• Kongenitalnom (urodjenom) afazijom se označava specifičan, primarni poremećaj u razvoju jezika koji je uzrokovan lezijom mozga u prenatalnom, perinatalnom ili u ranom postnatalnom periodu (pre nego što se govor počeo razvijati).
• Stečena dečja afazija predstavlja gubitak ili poremećaj već stečenih jezičkih sposobnosti, uzrokovan cerebralnom lezijom (oštećenjem mozga u detinjstvu). Javlja se u slučajevima kod kojih je do oštećenja mozga došlo izmedju druge i desete godine života. (Poremećaj jezika se javlja posle odredjenog zdravog perioda razvoja jezika).

Razvojna diskalkulija je usporeno i otežano usvajanje matematičkih znanja, što znači da su sposobnosti računanja znatno ispod očekivanog nivoa u odnosu na uzrast deteta, opšte inteektualne sposobnosti i školovanje.
Ovaj poremećaj u stvari karakteriše specifično oštećenje sposobnosti računanja, koje se ne može objasniti mentalnom retardacijom ili neadekvatnim školovanjem. Deficit je uglavnom u oblasti računskih radnji sabiranja, oduzimanja, množenja i deljenja (a manje u oblasti apstraktnih matematičkih sposobnosti koje se primenjuju u algebri, trigonometriji i geometriji).

Dislalija je poremećaj izgovora glasova u deteta/osobe s normalnim fiziološkim sluhom, normalnom inervacijom govornih organa, normalnim intelektualnim sposobnostima i normalnom razvijenošću ostalih jezičkih sposobnosti. (Pravdina, 1969.;Grinšpun 1989.)
Funkcionalne dislalje ne nastaju usled organskog deficita, već usled nepravilnog položaja govornih organa tokom produkcije glasova.
Sve ortodontske anomalije nose naziv Dysgnatia, a govorni poremećaji prouzrokovani disgnatiama su Dislalia palatinalis.
Dysgnatie su:

• Anomalije vilica i zuba: Protruzija, Progenija, Otvoren zagriz, Ukršten zagriz, Dijastema
• Anomalije usana i nepca: Rascep usana i nepca, Visoko (tvrdo) gotsko nepce

Omisija – nemogućnost izgovaranja pojedinih glasova, kada je njihov razvojni period prošao,
Supstitucija – zamena jednog glasa drugim glasom (npr. Luka – Juka)
Distorzija – podrazumeva artikulaciono akustičko-odstupanje prilikom izgovora nekog glasa ili većeg broja glasova od standardnih izgovornih normi.

Anartrija je težak gubitak motorne funkcije govorne muskulature. Nevoljni pokreti artikulacionih organa, faringsa, laringsa, respiratornih mišića, posebno dijafragme i facijalne muskulature blokiraju govor, stvaraju grimase, dovede do naglog prekida respiracije i fonacije nejdenakog inteziteta.
Razvojna anartrija je kompletan nedostatak govora prouzrokovan dubokom paralizom, slabošću ili inkoordinacijom govorne muskulature.

Dizartrija je sindrom poremećaja respiracije, fonacije, artikulacije, rezonancije i prozodije. Dizartrijom se nazivaju i manji, izolovani poremećaji, nastali usled pareze samo jezika, samo jedne strane mekog nepca ili glasnica.
Razvojna dizartrija je govorni poremećaj koji nastaje kao rezultat povrede nezrelog nervnog sistema, a karakteriše se slabošću, paralizom ili inkordinacijom govorne muskulature.

Svi glasovi bi trebalo da budu oblikovani u potpunosti kod petogodišnjeg deteta, ali to ne znači da bi sa korekcijom trebalo tek tada početi.
Od 3 do 3.5 godine dete bi trebalo da izgovora sve vokale (A, E, I, O, U), poluvokale (J, V), plozive (P, B, T, D, K, G), od frikativa (F, H), sonanata (L, M, N).
Od 3.5 do 4 godine pored gore pomenutih glasova trebalo bi da nauči i sonant NJ.
Od 4 do 4.5 sonante (LJ i R).
Od 4.5 do 5 godina frikative (S i Z i afrikat C).
Dopuštena odstupanja na ovom uzrastu su distorzije glasova Š, Ž, Č, DŽ, Ć i Đ.
Nakon 5.5 godina dete treba pravilno da izgovora sve glasove. Svako odstupanje od pravilnog izgovora kod deteta nakon ovog uzrasta smatra se patološkim i zahteva logopedsku pomoć.